Duygu koçluğu: Çocuğunuzun duygularına eşlik etmenin beş adımı

Çocuğunuz ağladığında içinizden ilk geçen ne olur? "Hemen susmalı", "Bunda ağlanacak ne var?", "Ağlamak zayıflıktır" ya da "Ne hissettiğini merak ediyorum"? Bu ilk iç ses, sizin duygular hakkındaki düşüncelerinizin bir yansımasıdır. Psikolog John Gottman ve arkadaşları buna meta-duygu, yani "duygular hakkındaki duygu ve düşünceler" adını verdi ve ebeveynlerin meta-duygu felsefesinin çocuklar üzerindeki etkisini yıllarca inceledi.

Araştırma ne gösterdi?

Gottman, Lynn Katz ve Carole Hooven, 1996'da yayımladıkları çalışmada ailelerle derinlemesine görüşmeler yaptı; ebeveynlerin kendi duygularına ve çocuklarının duygularına nasıl yaklaştıklarını inceledi ve çocukları birkaç yıl boyunca izledi. Çalışmanın temel bulgusu şuydu: Çocuklarının duygularını fark eden, bu duyguları kabul eden ve çocuklarına duygularını adlandırıp onlarla baş etmeleri için rehberlik eden ebeveynlerin çocukları, ilerleyen yıllarda duygularını daha iyi düzenleyebiliyor, akranlarıyla daha olumlu ilişkiler kurabiliyor ve akademik olarak da daha başarılı oluyordu.

Gottman bu ebeveynlik yaklaşımına duygu koçluğu (emotion coaching) adını verdi.

Dört ebeveyn tutumu

Gottman'ın çalışmaları, ebeveynlerin çocuklarının olumsuz duygularına verdikleri tepkileri dört grupta toplar. Çoğumuz zaman zaman bunların hepsini yaparız; önemli olan, genel olarak hangisine yakın olduğumuzu fark etmektir.

1. Küçümseyen (geçiştiren) ebeveyn: Olumsuz duyguları önemsiz ya da geçici bir sorun olarak görür ve onları hızla ortadan kaldırmaya çalışır. "Üzülme, hadi dondurma yiyelim." "Bu kadar küçük bir şey için ağlanmaz." Niyet genellikle iyidir, çocuğun acısını hafifletmek ister. Ama çocuk, duygularının önemsiz olduğu ya da saklanması gerektiği mesajını alabilir.

2. Onaylamayan ebeveyn: Küçümseyen ebeveyne benzer, ancak daha eleştireldir. Olumsuz duyguları cezalandırabilir ya da yargılayabilir. "Ağlamayı kes, yoksa odana gidersin." "Kızmak ayıp." Çocuk, duygularının yanlış ya da kötü olduğunu öğrenir.

3. Serbest bırakan ebeveyn: Bütün duyguları kabul eder, empati gösterir, ama davranışa sınır koymaz ya da çocuğa duygusuyla nasıl baş edebileceği konusunda rehberlik etmez. "Kızgınsın, tamam, ne yaparsan yap." Çocuk duygusunun kabul edildiğini hisseder ama onu nasıl düzenleyeceğini öğrenemez.

4. Duygu koçu ebeveyn: Olumsuz duyguları yakınlık ve öğretme için bir fırsat olarak görür. Duyguyu kabul eder, adlandırmaya yardım eder, ama aynı zamanda davranışa sınır koyar ve çözüm bulmaya birlikte çalışır.

Duygu koçluğunun beş adımı

Gottman'ın ebeveynler için yazdığı kitapta duygu koçluğu beş adımda tanımlanır:

1. Çocuğun duygusunun farkına varın

Duygular her zaman yüksek sesle ifade edilmez. Huzursuzluk, karın ağrısı şikâyetleri, alışılmadık bir sessizlik ya da kardeşe yönelik bir çıkış, altta yatan bir duygunun işareti olabilir. Bu adım aynı zamanda kendi duygularınızın farkında olmayı da gerektirir.

2. Duyguyu bir yakınlık ve öğretme fırsatı olarak görün

Çocuğun olumsuz duyguları, çoğu zaman ebeveynin "halletmesi gereken bir sorun" gibi görünür. Duygu koçluğu bakış açısıyla ise bu anlar, çocuğunuzla bağ kurmanın ve ona yaşam boyu kullanacağı bir beceriyi öğretmenin en değerli fırsatlarıdır.

3. Empatiyle dinleyin ve duyguyu onaylayın

Çocuğunuzun ne hissettiğini anlamaya çalışın ve bu duyguyu ona geri yansıtın. "Arkadaşın seninle oynamak istemeyince çok kırıldın galiba." Onaylamak, duyguya katılmak ya da davranışı kabul etmek değildir; sadece "ne hissettiğini görüyorum ve bu anlaşılır" demektir.

4. Duyguyu adlandırmasına yardım edin

Çocuklar, özellikle küçük yaşlarda, ne hissettiklerini anlatacak kelimelere sahip değildir. "Kızgın", "hayal kırıklığına uğramış", "kıskanç", "utanmış" gibi kelimeleri öğrenmek, duyguyu daha yönetilebilir hâle getirir. Matthew Lieberman ve arkadaşlarının beyin görüntüleme çalışması, duyguları kelimelere dökmenin (duygu etiketleme) beynin duygusal tepkilerle ilişkili bölgelerinden amigdaladaki etkinliği azalttığını gösterdi. Gottman'ın sözleriyle, duyguyu adlandırmak onu "evcilleştirmeye" yardım eder.

5. Sınır koyarken çözüm bulmaya yardım edin

Bütün duygular kabul edilebilir, ama bütün davranışlar kabul edilemez. "Kardeşine kızmanı anlıyorum. Ama onu itmene izin veremem. Kızgın olduğunda başka ne yapabilirsin?" Çocuğunuzla birlikte seçenekler düşünmek, onun problem çözme becerilerini geliştirir. Küçük çocuklarda bu adımda daha fazla yönlendirme gerekirken, büyüdükçe çocuğun kendi çözümlerini üretmesine daha fazla alan açılabilir.

Duygu koçluğu öğrenilebilir mi?

Evet. Avustralyalı araştırmacı Sophie Havighurst ve arkadaşlarının geliştirdiği Tuning in to Kids (Çocuklarla Duygusal Uyum) programı, duygu koçluğu ilkelerine dayanan altı oturumluk bir ebeveyn eğitimidir. Okul öncesi çocukların ebeveynleriyle yapılan toplum temelli çalışmada, programa katılan ebeveynlerin çocuklarının duygularına daha az küçümseyici yaklaştığı ve daha fazla duygu koçluğu yaptığı görüldü. Bu ebeveynlerin çocuklarında da davranış sorunlarının azaldığı ve duygusal bilgilerinin arttığı bulundu. Kısacası duygu koçluğu doğuştan gelen bir yetenek değil, pratikle gelişen bir beceridir.

Uygulamada dikkat edilecekler

Her an bir koçluk anı değildir. Yoğun bir öfke nöbetinin ortasında ya da acil bir durumda önce güvenliği sağlamak gerekir. Duygu koçluğu çoğu zaman fırtına dindikten sonra daha etkilidir.

Siz de yorulursunuz. Kendi duygularınız çok yoğunsa, "Şu an ben de çok sinirliyim. Biraz sakinleşip seninle konuşacağım" demek, hem dürüst hem de öğretici bir modeldir.

Kendi geçmişinize bakın. Çocukken duygularınıza nasıl karşılık verildiğini düşünmek, bugün çocuğunuzun duygularına verdiğiniz otomatik tepkileri anlamanıza yardım eder.

Olumlu duyguları da konuşun. Duygu koçluğu sadece zor duygular için değildir. Sevinç, gurur ve heyecanı da adlandırmak ve paylaşmak, çocuğun duygusal kelime dağarcığını zenginleştirir.

Ne zaman destek almalı?

Çocuğunuzun duyguları sıklıkla baş edemeyeceğiniz kadar yoğun görünüyorsa, kendi duygularınızı düzenlemekte zorlanıyorsanız ya da çocuğunuzun duygularına nasıl eşlik edeceğinizi bilemediğinizi hissediyorsanız, ebeveyn danışmanlığı bu süreçte size destek olabilir. Birlikte, sizin ve çocuğunuzun ihtiyaçlarına uygun bir duygu dili geliştirmek üzerine çalışabiliriz.

Kaynaklar

• Gottman, J. M. (1997). Raising an emotionally intelligent child: The heart of parenting. Simon & Schuster.
• Gottman, J. M., Katz, L. F., & Hooven, C. (1996). Parental meta-emotion philosophy and the emotional life of families: Theoretical models and preliminary data. Journal of Family Psychology, 10(3), 243–268. doi:10.1037/0893-3200.10.3.243
• Havighurst, S. S., Wilson, K. R., Harley, A. E., Prior, M. R., & Kehoe, C. (2010). Tuning in to Kids: Improving emotion socialization practices in parents of preschool children – findings from a community trial. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 51(12), 1342–1350. doi:10.1111/j.1469-7610.2010.02303.x
• Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., & Way, B. M. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421–428. doi:10.1111/j.1467-9280.2007.01916.x