Bağlanma kuramı: Bowlby'den bugüne ne biliyoruz?

"Güvenli bağlanma" son yıllarda ebeveynlik dünyasının en popüler ifadelerinden biri hâline geldi. Ancak popülerleştikçe kavramın etrafında pek çok yanlış anlama da oluştu: "İlk üç yılda her şey belirlenir", "Bebeği bir an bile ağlatırsam bağlanması bozulur" gibi. Bu yazıda bağlanma kuramının aslında ne söylediğine, araştırmaların neler gösterdiğine ve bunların günlük ebeveynlik için ne anlama geldiğine bakıyoruz.

Kuramın doğuşu: John Bowlby

İngiliz psikiyatr John Bowlby, II. Dünya Savaşı sonrasında ailelerinden ayrılmış çocuklarla yaptığı çalışmalardan yola çıkarak, bebeklerin bakım verenlerine bağlanmasının sadece beslenme ihtiyacından kaynaklanmadığını öne sürdü. 1969'da yayımlanan Bağlanma ve Kayıp serisinin ilk kitabında Bowlby, bağlanmayı evrimsel bir sistem olarak tanımladı: Tehlike, korku ya da sıkıntı anında bebeğin koruyucu bir yetişkine yakın olmasını sağlayan, doğuştan gelen bir davranış sistemi.

Bowlby'ye göre çocuklar, bakım verenleriyle yaşadıkları deneyimlerden yola çıkarak içsel çalışan modeller geliştirir: "Zorlandığımda yanıma gelirler mi? Ben sevilmeye ve korunmaya değer miyim?" Bu modeller, ilerideki ilişkilere dair beklentileri de şekillendirir.

Mary Ainsworth ve "Yabancı Durum"

Bowlby'nin kuramını deneysel olarak sınayan kişi, Amerikalı-Kanadalı psikolog Mary Ainsworth oldu. Ainsworth ve arkadaşlarının geliştirdiği Yabancı Durum (Strange Situation) prosedüründe, yaklaşık bir yaşındaki bebekler laboratuvar ortamında kısa ayrılık ve kavuşma anlarıyla karşılaştırılır. Araştırmacılar özellikle bebeğin kavuşma anındaki davranışına odaklanır. Bu gözlemlerden üç temel örüntü tanımlandı:

• Güvenli bağlanma: Bebek ayrılıkta üzülebilir ama ebeveyn döndüğünde ona yönelir, kolayca teselli bulur ve oyuna geri döner. Ebeveyn hem bir güvenli liman hem de keşfe çıkmak için bir güvenli üs işlevi görür.
• Kaçıngan bağlanma: Bebek ayrılıkta çok az tepki gösterir, kavuşmada ebeveyninden uzak durur. Ancak fizyolojik ölçümler, bu bebeklerin de stres yaşadığını gösterir; sadece bunu dışa vurmamayı öğrenmişlerdir.
• Kaygılı-direnen (ambivalan) bağlanma: Bebek ayrılıkta yoğun sıkıntı yaşar, kavuşmada hem ebeveyne yönelir hem de öfkeyle direnir; kolayca teselli olmaz.

Daha sonra Mary Main ve Judith Solomon, bu üç kategoriye uymayan bir grup bebek tanımladı: dağınık (disorganize) bağlanma. Bu bebekler kavuşma anında çelişkili, donup kalma gibi tutarlı bir stratejiye dayanmayan davranışlar gösterir. Dağınık bağlanma, özellikle ebeveynin aynı anda hem güvenlik kaynağı hem de korku kaynağı olduğu durumlarla ilişkilendirilmiştir.

Kültürler arası tablo

Marinus van IJzendoorn ve Pieter Kroonenberg'in sekiz ülkeden çalışmaları birleştiren meta-analizi, güvenli bağlanmanın incelenen bütün kültürlerde en sık görülen örüntü olduğunu gösterdi. Bununla birlikte güvensiz örüntülerin dağılımı ülkeler arasında farklılık gösteriyordu; bu da bağlanmanın evrensel bir sistem olduğunu, ancak kültürel bağlamın da önemli bir rol oynadığını düşündürüyor.

Bağlanmayı ne belirler?

Ainsworth'ün en önemli katkılarından biri, bağlanma güvenliğini ebeveynin duyarlılığıyla ilişkilendirmesiydi: bebeğin sinyallerini fark etme, doğru yorumlama ve bunlara zamanında ve uygun biçimde karşılık verme.

Marianne De Wolff ve van IJzendoorn'un 66 çalışmayı birleştiren meta-analizi, ebeveyn duyarlılığı ile bağlanma güvenliği arasında anlamlı bir ilişki olduğunu doğruladı; ancak bu ilişki orta düzeydeydi. Yani duyarlılık önemlidir ama tek belirleyici değildir; çocuğun mizacı, ailenin yaşadığı stres, sosyal destek ve diğer bakım verenlerle ilişkiler de tabloya katkıda bulunur.

Burada ebeveynler için önemli bir not var: Duyarlılık, her sinyale kusursuz ve anında yanıt vermek demek değildir. Önceki yazılarımızda da değindiğimiz gibi, sağlıklı ilişkilerde bile uyumsuzluklar sıktır; önemli olan bunların onarılabilmesidir.

Bağlanma değişebilir mi?

Evet. Bağlanma kuramının en yaygın yanlış anlaşılmalarından biri, erken yıllardaki bağlanmanın değişmez bir kader olduğu düşüncesidir. Chris Fraley'nin bebeklikten yetişkinliğe bağlanma sürekliliğini inceleyen meta-analizi, bağlanmanın zaman içinde orta düzeyde bir süreklilik gösterdiğini ortaya koydu. Yani erken deneyimler önemlidir, ama sonraki ilişkiler ve yaşam olayları da bağlanma örüntülerini değiştirebilir.

Bu bulguyu destekleyen bir başka veri de müdahale çalışmalarından geliyor. Marian Bakermans-Kranenburg ve arkadaşlarının meta-analizi, ebeveyn duyarlılığını artırmayı hedefleyen müdahalelerin hem duyarlılığı hem de çocuğun bağlanma güvenliğini iyileştirebildiğini gösterdi. Makalenin başlığı da bulgularını özetliyor: "Az, çoktur." Kısa süreli, odaklı ve davranışa yönelik müdahaleler, uzun ve kapsamlı programlardan daha etkili bulundu.

Yetişkinlikte bağlanma

Cindy Hazan ve Phillip Shaver, 1987'deki öncü çalışmalarında bağlanma kuramını yetişkin romantik ilişkilerine uyguladı ve bebeklikte tanımlanan örüntülere benzer yetişkin bağlanma stillerinin var olduğunu gösterdi. Bu çalışma, yetişkin bağlanması üzerine geniş bir araştırma alanının kapısını araladı.

Ebeveynler için bunun önemli bir anlamı var: Kendi bağlanma geçmişimiz, ebeveyn olarak çocuğumuzun duygularına nasıl tepki verdiğimizi etkileyebilir. İyi haber şu ki, kendi geçmişimizi anlamlandırmak ve onunla barışmak, çocuğumuzla farklı bir ilişki kurmamızın önünü açar.

Peki ebeveynler için asıl mesaj ne?

Powell, Cooper, Hoffman ve Marvin'in geliştirdiği Güvenlik Çemberi (Circle of Security) yaklaşımı, bağlanma kuramını ebeveynler için sade bir dile çevirir: Çocuk bir yandan dünyayı keşfetmek için güvenli bir üsse, bir yandan da zorlandığında dönebileceği güvenli bir limana ihtiyaç duyar. Ebeveynin görevi, "her zaman daha büyük, daha güçlü, daha bilge ve şefkatli" olmaya çalışmaktır; mümkün olduğunda çocuğun ihtiyacını takip etmek, gerektiğinde ise yönü ele almak.

Bu çerçeve, bağlanmanın "her şeyi doğru yapmak" değil, zorlandığında gidecek güvenli birinin olması ile ilgili olduğunu hatırlatır.

Kaynaklar

• Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Erlbaum.
• Bakermans-Kranenburg, M. J., van IJzendoorn, M. H., & Juffer, F. (2003). Less is more: Meta-analyses of sensitivity and attachment interventions in early childhood. Psychological Bulletin, 129(2), 195–215. doi:10.1037/0033-2909.129.2.195
• Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
• De Wolff, M. S., & van IJzendoorn, M. H. (1997). Sensitivity and attachment: A meta-analysis on parental antecedents of infant attachment. Child Development, 68(4), 571–591. doi:10.1111/j.1467-8624.1997.tb04218.x
• Fraley, R. C. (2002). Attachment stability from infancy to adulthood: Meta-analysis and dynamic modeling of developmental mechanisms. Personality and Social Psychology Review, 6(2), 123–151. doi:10.1207/S15327957PSPR0602_03
• Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. doi:10.1037/0022-3514.52.3.511
• Main, M., & Solomon, J. (1990). Procedures for identifying infants as disorganized/disoriented during the Ainsworth Strange Situation. In M. T. Greenberg, D. Cicchetti, & E. M. Cummings (Eds.), Attachment in the preschool years (pp. 121–160). University of Chicago Press.
• Powell, B., Cooper, G., Hoffman, K., & Marvin, B. (2014). The Circle of Security intervention: Enhancing attachment in early parent-child relationships. Guilford Press.
• van IJzendoorn, M. H., & Kroonenberg, P. M. (1988). Cross-cultural patterns of attachment: A meta-analysis of the strange situation. Child Development, 59(1), 147–156. doi:10.2307/1130396