Ebeveyn tükenmişliği: Sadece yorgunluk değil

"Çocuklarımı çok seviyorum ama artık hiçbir şey hissetmiyorum. Sadece günü bitirmeye çalışıyorum." Bu cümleyi kuran ebeveynler çoğu zaman bunu yüksek sesle söylemekten utanırlar. Oysa son on yılda yapılan araştırmalar, ebeveynlikle ilgili kronik stresin bazı ebeveynlerde ebeveyn tükenmişliği (parental burnout) adı verilen özgül bir duruma dönüşebildiğini gösteriyor.

Ebeveyn tükenmişliği nedir?

Belçikalı araştırmacılar Moïra Mikolajczak ve Isabelle Roskam, bu alandaki çalışmalara öncülük etti. Geliştirdikleri ölçme araçlarıyla yapılan araştırmalar, ebeveyn tükenmişliğinin dört temel boyutu olduğunu ortaya koydu:

1. Ebeveynlik rolünde yoğun tükenmişlik: Sabah uyanır uyanmaz bitkin hissetmek; ebeveynliğin gerektirdiği her şeyin aşırı yük gibi gelmesi.
2. Eski ebeveyn hâliyle karşıtlık: "Ben eskiden böyle bir anne/baba değildim" duygusu; kendini olmak istediği ebeveynden çok uzak hissetmek.
3. Bıkkınlık ve doygunluk: Ebeveynlikten artık keyif alamamak, "artık yeter" hissi.
4. Çocuklardan duygusal uzaklaşma: Çocukların temel ihtiyaçlarını karşılamaya devam ederken duygusal olarak geri çekilmek; "otomatik pilotta" ebeveynlik.

Mikolajczak, Gross ve Roskam'ın makalesi, ebeveyn tükenmişliğinin iş tükenmişliği ve depresyonla ilişkili olsa da onlardan ayrı bir durum olduğunu vurguluyor. İşinde son derece iyi olan, genel olarak depresif olmayan bir kişi, ebeveynlik alanında tükenmiş olabilir.

Neden bazı ebeveynler tükeniyor?

Mikolajczak ve Roskam'ın Risk-Kaynak Dengesi (BR²) modeli, ebeveyn tükenmişliğini basit bir denklemle açıklıyor: Ebeveynlikle ilgili stres etkenleri (riskler), bu stresle baş etmeye yardım eden kaynaklardan uzun süre fazla olduğunda tükenmişlik ortaya çıkar.

Riskleri artıran etkenler arasında şunlar sayılabilir:

• Mükemmeliyetçilik ve "iyi ebeveyn" olmaya dair çok yüksek beklentiler,
• Özel gereksinimli, kronik hastalığı olan ya da mizacı zorlayıcı bir çocuk,
• Partnerle çatışma ya da ebeveynlik yükünün adil paylaşılmaması,
• Sosyal destek eksikliği, yalnızlık,
• Ekonomik baskılar ve iş-aile dengesizliği,
• Duygu düzenlemede güçlük.

Kaynaklar arasında ise şunlar bulunur:

• Destekleyici bir partner ve eşgüdümlü ebeveynlik,
• Güvenilir bir sosyal çevre (aile, arkadaşlar, bakım desteği),
• Kendine ayrılan zaman ve dinlenme olanakları,
• Kendine şefkat ve gerçekçi beklentiler,
• Duyguları tanıma ve düzenleme becerileri.

Bu model umut vericidir; çünkü tükenmişliğin bir karakter zayıflığı değil, dengesi bozulmuş bir sistem olduğunu gösterir. Denge, riskleri azaltarak, kaynakları artırarak ya da her ikisiyle yeniden kurulabilir.

Kültürün rolü

Roskam ve arkadaşlarının 42 ülkeden 17.000'den fazla ebeveynle yaptığı çalışma, ebeveyn tükenmişliğinin yaygınlığının ülkeler arasında belirgin farklılıklar gösterdiğini ortaya koydu. Dikkat çekici bulgulardan biri, tükenmişliğin bireyci kültürlerde daha yaygın görülmesiydi. Araştırmacılar bunu, ebeveynliğin giderek daha yalnız yürütülen ve "her şeyi doğru yapmak" baskısıyla yüklü bir göreve dönüşmesiyle ilişkilendiriyor. Kalabalık aile yapılarının çözüldüğü, ebeveynlerin destekten yoksun kaldığı modern yaşamda bu bulgu hepimiz için düşündürücü.

Neden önemli?

Ebeveyn tükenmişliği sadece ebeveyni değil, bütün aileyi etkiler. Mikolajczak ve arkadaşlarının araştırması, tükenmişliğin ebeveynde kaçma düşünceleri, partner ilişkisinde gerginlik gibi sonuçlarının yanı sıra, çocuklara yönelik ihmal ve sert davranışlarla da ilişkili olduğunu gösterdi. Bu bulgu, ebeveynleri suçlamak için değil; tükenmişliğin ciddiye alınması ve erken fark edilmesi gerektiğini vurgulamak için önemlidir. Tükenmiş bir ebeveyni desteklemek, aynı zamanda çocuğu korumaktır.

Kendinizde fark ettiğinizde

Adını koyun. Yaşadığınız şeyin bir adı olduğunu bilmek, "kötü bir anne/baba olduğum için böyle hissediyorum" düşüncesini yumuşatır. Tükenmişlik çok değer verdiğiniz bir rolde, çok uzun süre çok fazla şey verdiğinizde ortaya çıkar.

Yükü görünür kılın. Ebeveynlikle ilgili görünmeyen işleri (aşı takvimini hatırlamak, okul yazışmaları, doğum günü hediyeleri) bir listeye dökün ve partnerinizle ya da destek çevrenizle açıkça konuşun.

Beklentilerinizi gözden geçirin. Hangi "olmazsa olmaz"larınız gerçekten çocuğunuzun iyiliği için, hangileri sosyal medyadan ya da çevreden gelen baskılar? Bazı standartları bilinçli olarak düşürmek, bir yenilgi değil, bir öncelik seçimidir.

Küçük ama düzenli molalar planlayın. Haftada birkaç kez, kısa da olsa sadece size ait bir zaman, uzun bir tatilden daha etkili olabilir.

Kendinize şefkatle yaklaşın. Kristin Neff'in tanımladığı öz-şefkat; zorlandığınızda kendinize, zor durumdaki bir arkadaşınıza davranacağınız gibi davranmaktır. Bu, sorumluluktan kaçmak değil; yükü taşıyabilmek için kendinizi desteklemektir.

Ne zaman destek almalı?

Aşağıdaki durumlardan biri sizin için geçerliyse, bir ruh sağlığı uzmanından destek almanızı öneririm:

• Tükenmişlik belirtileri haftalardır sürüyor ve günlük işlevselliğinizi etkiliyorsa,
• Çocuklarınıza karşı sık sık kontrolünüzü kaybettiğinizi hissediyorsanız,
• "Her şeyi bırakıp gitmek" düşünceleri sıklaştıysa,
• Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız (bu durumda lütfen hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun).

Bireysel danışmanlıkta, ebeveynliğin size yüklediği ağırlığı birlikte konuşabilir, kaynaklarınızı güçlendirmenin ve kendinize alan açmanın yollarını birlikte arayabiliriz.

Kaynaklar

• Mikolajczak, M., Brianda, M. E., Avalosse, H., & Roskam, I. (2018). Consequences of parental burnout: Its specific effect on child neglect and violence. Child Abuse & Neglect, 80, 134–145. doi:10.1016/j.chiabu.2018.03.025
• Mikolajczak, M., Gross, J. J., & Roskam, I. (2019). Parental burnout: What is it, and why does it matter? Clinical Psychological Science, 7(6), 1319–1329. doi:10.1177/2167702619858430
• Mikolajczak, M., & Roskam, I. (2018). A theoretical and clinical framework for parental burnout: The balance between risks and resources (BR²). Frontiers in Psychology, 9, 886. doi:10.3389/fpsyg.2018.00886
• Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101. doi:10.1080/15298860309032
• Roskam, I., Brianda, M. E., & Mikolajczak, M. (2018). A step forward in the conceptualization and measurement of parental burnout: The Parental Burnout Assessment (PBA). Frontiers in Psychology, 9, 758. doi:10.3389/fpsyg.2018.00758
• Roskam, I., Aguiar, J., Akgun, E., Arikan, G., Artavia, M., Avalosse, H., … Mikolajczak, M. (2021). Parental burnout around the globe: A 42-country study. Affective Science, 2(1), 58–79. doi:10.1007/s42761-020-00028-4